Leden van de Medisch-historische Club D. de Moulin organiseren op donderdag 7 juni een studiemiddag met lezingen met borrel toe over de omgang met en de kijk op Gezondheid en ziekte in de Middeleeuwen. Dit in het kader van de samenwerking dmv medisch-historische activiteiten voor het Gebroeders van Limburgfestival van 24 tot en met 26 augustus. Kunnen we met zekerheid iets zinnigs zeggen over de omgang van onze voorouders met ziekte en gezondheid?
Eén ding komt heel duidelijk naar voren uit de beschikbare bronnen: middeleeuwers hielden zich intensief bezig met hun lichamelijke wel en wee.
Met lezingen over: Vrouwengeneeskunde, Pestilentiën in het laat-middeleeuwse hertogdom Gelre, Misverstanden over voeding, hygiëne en gezondheid in de middeleeuwen bij hedendaagse historische evenementen.
Donderdag 7 juni 2012, 15.30 – 18.00 uur
Locatie: Hippocrateszaal, route 77, Studiecentrum Medische Wetenschappen, Geert Grooteplein 21, Nijmegen. Zeer welkom voor allen.
Deelname kost € 10, inclusief catering !
In verband met de catering graag vooraf aanmelden bij mw. Marjolijn Klomp-Kooi,
e-mailadres m.klomp-kooi@pao.umcn.nl.
Opgeven is mogelijk tot en met 6 juni.
Klik voor meer informatie
Studiemiddag over Gezondheid en ziekte in de middeleeuwen: de afstand tot de bron
lezing door Peter Raedts nav boek
donderdag 14 juni 2012, 20.00 - 22.00 uur, Collegezalencomplex Radboud Universiteit Nijmegen
entree € 10,-
Karel van Egmond, Hertog van Gelre: een Europees staatsman
Op 25 maart 1492 rijdt Karel van Egmond, Hertog van Gelre, Roermond en daarmee zijn hertogdom binnen, omgeven door Franse en locale edelen en met een Franse hulplegertje als escorte. Op de eerste dagvaart, gehouden in Nijmegen van 15-20 april 1493, worden de contouren van het beleid van Karel duidelijk. Het Hertogdom Gelre zal de komende vijftig jaar als laatste gewest weerstand bieden aan de machtigste Europese grootmacht, de Bourgondisch-Habsburgse heersers. Nijmegen zal de locatie zijn van vele politieke, feestelijke, militaire en familiaire bijeenkomsten van de Hertog en zijn gevolg en tot de dood van Karel in 1538 zou Nijmegen ook veelvuldig in het middelpunt van de Europese politiek staan. De Franse koningen zouden de komende decennia bijvoorbeeld geen belangrijk internationaal verdrag sluiten zonder Gelre en Karel er bij te betrekken en zijn hertogelijke titel te erkennen. De Habsburgse keizer sprak Karel daarentegen nooit met Hertog aan. Door zijn verzet tegen de Habsburgers en door de gunstige strategische ligging, omsloten en doorkruist door Europa’s grootste rivieren, was Gelre een belangrijke speler op het internationale toneel. Karel stond in direct contact met de belangrijkste Europese vorsten, hij was present bij de Italiaanse veldtochten van de Franse koning, Hendrik VIII van Engeland, de Schotse koning en de Paus erkenden zijn soevereine hertogelijke status en Karel was een kandidaat voor de hand van dochters van de belangrijkste Europese vorsten, waaronder zelfs Habsburgse prinsessen. Een rijke schare aan huwelijkskandidaten passeerde de revue, onder anderen Eleonora en Maria, dochters van Philips de Schone, Catharina van Habsburg en Johanna van Aragon. Uiteindelijk trouwde de hertog op 26 augustus 1518 met Elisabeth van Brunswijk-Lüneburg (1494-1572), de nieuwe Hertogin van Gelre.
Karel van Egmond, de laatste stamhouder van het hertogdom Gelre, werd geboren op 14 november 1467 in Grave, als zoon van Hertog Adolf van Egmond en Catharine van Bourbon, en overleed op 30 juni 1538. Het conflict tussen zijn vader Adolf en zijn grootvader, Arnold van Egmond, bracht het hertogdom in de invloedssfeer van het machtige Bourgondië. Uiteindelijk zou Karel de Stoute, laatste hertog van Bourgondië, met militair geweld in 1473 het Hertogdom veroveren en de jonge Karel naar Gent sturen om aan het Bourgondische hof op te groeien. De prominente status van de jonge Hertog, wiens vader in 1478, een jaar na Karel de Stoute, overleed, blijkt onder andere uit de protocollaire rang bij de begrafenis van Maria van Bourgondië in 1482, direct achter de Aartshertog, vóór alle andere Bourgondische edelen. Als vooraanstaand legeraanvoerder van Maximiliaan valt hij in 1487 in handen van de Fransen en hij wordt pas in 1492 vrijgekocht, nota bene door zijn latere tegenstander Maximiliaan. In 1491 wordt Karel zelfs nog opgenomen in de Orde van het Gulden Vlies. Maximiliaan negeerde waarschuwingen dat Karel de soevereiniteit van zijn Hertogdom weer wilde herstellen en desnoods met geweld de Habsburgse-Bourgondische troepen wilde verdrijven.
Karel van Egmond, Hertog van Gelre (1467-1538) Foto: Historisch Museum Arnhem
Het ontbreken van wettige afstammelingen doet het hertogdom in 1538, bij de dood van Karel, echter de das om. Karel wilde koste wat het kost voorkomen dat het Hertogdom zou overgaan in handen van zijn grootste tegenstander, keizer Karel V. In 1528 was bij de Vrede van Gorcum immers bepaald dat het Hertogdom bij ontbreken van wettige afstammelingen (Karel was toen al 61 jaar) zou overgaan in Habsburgse handen. Karel zou deze afspraak echter snel betreuren en maakte een andere afspraak met zijn grote bondgenoot de Franse koning. De Staten van Gelre staken hier echter een stokje voor. Zij wilden noch in Habsburgse, noch in Franse handen overgaan. De Staten wilden de Hertog van Gulik en Kleef als nieuwe landsheer om op deze wijze zoveel mogelijk eigen identiteit en zeggenschap te behouden. Spoedig na het overlijden van Karel in 1538 bleek de nieuwe Hertog Willem II echter militair en diplomatiek slechts een schaduw te zijn van Karel en al in 1543 viel het doek met het Verdrag van Venlo. Het Habsburgs-Bourgondisch landencomplex is dan compleet en de zeventien provinciën zijn verenigd, zij het voor korte duur, want in 1581 scheidden zeven provincies zich al weer af.
De vijftig jaar die verlopen tussen de glorieuze intocht van Karel in 1492 en het verlies aan soevereiniteit in 1543 is het hoogtepunt van de diplomatieke en internationale politieke betekenis van Gelre en Karel is de onbetwiste hoofdpersoon in deze veelal vergeten geschiedenis. Er worden in deze periode maar liefst vijftien vredesverdragen gesloten tussen de Habsburgse keizer en Karel. Diverse keren buigen de machtigste Europese vorsten zich over deze kwestie. In 1495 laten de keurvorsten zich op de Rijksdag in Worms voor het eerst uit over het geschil tussen Habsburg en Gelre. Vele vorsten en geestelijken zullen daarna als arbiter volgen, bijvoorbeeld de aartsbisschop van Keulen, de Franse koning ( het Parlement van Parijs buigt zich zelfs over de zaak), de Schotse koning en de Hertog van Saksen.
Deze episode en de prominente internationale rol van Karel is onderbelicht en staat zelfs in een negatief daglicht. Dit komt omdat vooral Habsburgse en Bourgondische bronnen over Karel berichtten. Er zijn zeer weinig kronieken en andere media uit Gelre bewaard gebleven. Brabant, Holland, Vlaanderen en Henegouwen vochten onder leiding van de Bourgondische en later Habsburgse heersers tegen Gelre. Maarten van Rossem, Lange Pier en Karel werden als de gesel van deze gebieden gepresenteerd in contemporaine media. Uiteraard staan de plunderingen van Den Haag en de belegering van Amsterdam door de troepen van Karel in het middelpunt van de geschiedenisles van de lagere school. Deze oorlogsvoering was echter geen uitzondering, maar regel voor alle partijen. Als diplomaat, legeraanvoerder en succesvolle tegenstander van de Habsburgse keizer stond Karel juist in hoog aanzien bij de Europese vorsten. Ook in cultureel opzicht telde het hertogdom als middelgroot hof mee, zij het dat onder Karel de glorietijd al voorbij was. De tijden van Catharina van Kleef zouden niet herleven. De militaire en politieke overleving slokte na 1492 immers de meeste aandacht en middelen op.
In Nederland is het oordeel over Karel van Egmond, Hertog van Gelre, vaak te negatief, als hij al bekend is. Als middelgroot Hertogdom heeft hij bijna een halve eeuw zijn stempel gedrukt op het Europese diplomatieke en militaire toneel. Deze vooraanstaande Europese rol, zijn diplomatie, anekdotes, veldtochten, beoogde huwelijken en de culturele, militaire en politieke bloei en ondergang van Gelre, de laatste zelfstandige soevereiniteit van de Nederlandse provincies, verdienen meer aandacht en respect. De Hertog verdient zelfs een standbeeld.
Maarten Koning, The European Spectator (www.theeuropeanspectator.eu)
Geraadpleegde literatuur:
Evers, M., Frijhoff, W. Th.M., Nijsten, G., Thissen, B., Venner, G.H.A., Van Winter, J.M., (Red)., Het Hertogdom Gelre (Utrecht 2003)
Kalsbeek, G., De betrekkingen
IJspret in middeleeuws Nijmegen
De Stichting Gebroeders van Limburg was woensdag 8 februari met plm 10-15 middeleeuws geklede re-enactors aanwezig bij de bevroren vijvers onder de middeleeuwse kruittoren in het Kronenburgerpark te Nijmegen. Daar hebben we laten zien hoe de middeleeuwers omgingen met het ijs en al genoten van de voorlopers van onze huidige klapschaats. Monica Tielens en Robert Bos gaven uitleg over de toen gebruikte schaatsen, met name over de glissen ( dierenbotten) ,die aan de onderkant waren glad geslepen en over de toentertijd zeer populaire kolfsport, een soort voorloper van het ijshockey en golf.
Hierbij achtergrondinformatie verzameld door Robert Bos van de Stichting GVL
Achtergrond informatie
Het drukke middeleeuwse scheepvaartverkeer op de Waal ligt al weken stil. Nu de rivierstroming en dooi toenemen glibberen ijsschotsen over elkaar heen. Opgestuwd door de wind die pal op de Nijmeegse Waalkade staat. Schotsen stapelen zich huizenhoog op. De stadskraan, werf en losstaande huizen op de kade worden bedreigd. Nijmegenaren staan bovenop de stadswal om het schouwspel gade te slaan. Een durfal waagt zich zelfs op de krakende stapel ijsblokken. Geen ongewoon winters tafereel in vijftiende eeuws Nijmegen.
Verderop glijden Nijmeegse schaatsers op hun benen glissen over het havenijs en de zijkreekjes van de Waal. Op meertjes en poelen spelen kinderen en volwassenen kolf, een voorloper van het huidige golfspel. Een vierjarig kind drukt zijn prikslede te hard vooruit, tegen de enkel van de stadsrechter. Er brand een vuurkorf langs de wal waar mensen zich warmen. Kramers verkopen drinken en eten. IJspret in middeleeuws Nijmegen waar rijke en arme stedelingen op afkomen.
Schaatsen
De oudste ijzeren schaats die in Nederland, is gevonden, dateert uit de 13e eeuw. Een opgraving van een complete middeleeuwse smederij in Amsterdam bracht deze schaats aan het licht.
Ver voor die tijd schaatste men ook al, maar dan op dierenbotten of glissen.
Glissen werden gemaakt uit pijpbeenderen of het middenvoetsbeen van paard of rund, aan de onderkant glad geslepen, en voorzien van één of twee doorboringen. Daar haalde men pezen, leer, vlas of palingvellen doorheen om de schaats aan de schoen te bevestigen. De bewerkte lange zijde van het bot diende als glijvlak. Men bewoog zich voort door één of twee stokken, met daarin een spijker, tegen het ijs te duwen. De schaatser gleed dan over het ijs. Wanneer de schaats maar met één koord vastzat had je ongewild een voorloper van de klapschaats.
De glis was een goedkoop en eenvoudig te maken voorwerp dat vaak werd gebruikt zoals blijkt uit de honderden exemplaren die opgegraven zijn. Volwassenen en kinderen gleden op glissen, echter niet op maat gemaakt voor de schoen. Glissen bleven waarschijnlijk vanaf de 9e eeuw tot ver na de middeleeuwen in gebruik.
.jpg)
De Nijmeegse prediker Pater Brugman schreef in 1498 het boek 'Vita alme virginis Lijdwine' , waarin de oudste Nederlandse prent van schaatsers staat. We zien de ongelukkige val van de, later heilig verklaarde, Lidwina van Schiedam. De schaats die ze draagt is met ijzer beslagen.
Kolfen
De Kolfsport komt al voor in de twaalfde eeuw. Bij dit spel sloeg men met een houten stok, waaraan een loden uiteinde zat, tegen een bal. De stokken waarvan het handvat met leer werd omwonden, werden ook geheel uit hout gemaakt.
Bij deze voorloper van golf sloeg men de bal in zo min mogelijk slagen naar een houten paal.
Aanvankelijk werd dit spel door kinderen en mannen op het ijs gespeeld. Later ging men op lege kerkhoven of pleinen spelen. Ongelukken met laagvliegende ballen en schade aan huizen en kerken zorgden ervoor dat de meeste steden het spelen van kolf binnen de stad verboden. Er kwamen hoge boetes op overtredingen te staan.
Op vele gravures en winterschilderijen werd dit spel vanaf de vroege16e eeuw afgebeeld.
In 1530 zonk er in de Zuiderzee, op de plek waar nu Biddinghuizen ligt, een schip geladen met complete kolfstokken en haring. Toevallig heeft de Stichting Gebroeders van Limburg dit schip op het oog om te gaan repliceren. Middeleeuwse Nijmegenaren gingen vanaf Vlissingen de zee op en visten langs de kusten van Schotland en Engeland op haring. Ze laadden hun vangst in Dordrecht op platbodems over. In de 15e eeuw ontwikkelden Nijmeegse schippersen handelaren zich tot de grootste vervoerders van gekaakte haring op de Waal en Rijn.
Nederlanders vervoerden kolfstokken naar Schotland. Vanaf 1475 werden kolstokken onder meer in Middelburg vervaardigd. Zijn het wellicht ook Nijmegenaren geweest die kolfstokken vervoerden en dat typisch Nederlandse kolfspel in Schotland introduceerden? Nu is Schotland een gerenommeerd golfland.
Prikslee
De prikslee was voor kleine kinderen de ideale manier van voortbewegen op het ijs. Uit de kaak van een paard maakte men de slee. Het kind zat op een eikenhouten plank en bewoog zich voort door met prikstokken op het ijs te duwen. Op veel afbeelding ziet men dit sleetje terug, zoals rechtsonder op het schilderij van Frans Huys.
Afbeelding van een prikslee gemaakt van een dierenkaak.
Schilderij: Schaatsers voor de Sint-Jorispoort te Antwerpen, Frans Huys, 1558
Bronnen:
Schaatsmuseum: www.schaatsenmuseum.nl
- Archeologie in Vlaardingen: http://www.geschiedenisvanvlaardingen.nl
- Bikkel en Been: http://www.bikkelenbeen.com/
- Wikipedia: kolfen
- Rijksmuseum: www.cultuurwijzer.nl/nwc.rijksmuseumamsterdam
- Koninklijke Nederlandse kolfbond- http://colf-kolf.nl
- Het Kolfschip van Biddinghuizen. Bewerking van Het Biddinghuizer Colfschip, J.M.A.W. Morel, Cultuur Historisch jaarboek van Flevoland
De PR-actie leverde mooie historische beelden op ter afwisseling van en variatie op de overvloed aan hedendaagse winterse taferelen in de media.
Zie deze link met dank aan Willen Melssen:
http://s1133.photobucket.com/albums/m596/Glaswerk-home/Glaswerk/2012/Februari/GvL%20on%20Ice/?albumview=slideshow
